Gerçek kişilerin bir takvim yılı içerisinde elde etmiş olduğu kazanç ve iratlar gelir vergisinin konusunu oluşturmaktadır. Kazanç, emek ve sermayenin bir araya getirilerek gerçekleştirilen faaliyetler neticesinde elde edilen nemaları, irat ise elde tutulan sermayenin getirisini ifade etmektedir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 2’nci maddesinde hangi kazanç ve iratların geliri oluşturacağı belirtilmiştir. Buna göre aşağıda belirtilen kazanç ve iratlar gelirin unsurlarını oluşturmaktadır.
Ticari Kazançlar
Zirai Kazançlar
Ücretler
Serbest Meslek Kazançları
Gayrimenkul Sermaye İratları
Menkul Sermaye İratları
Diğer Kazanç ve İratlar
Yukarıda belirtilen kazanç ve iratların dışındaki gelirler gelir vergisinin konusuna girmemektedir. Gelir unsurlarından diğer kazanç ve iratlar torba bir unsur olarak algılanabilir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 80’inci maddesinde diğer kazanç ve iratların değer artış kazançları ve arızı kazançlardan oluşacağı ifade edilmiştir. Gelir Vergisi Kanunu’nun Mükerrer 80’inci maddesinde değer artış kazançlarının, 82’nci maddesinde ise arızı kazançların hangi unsurlardan oluşacağı tek tek belirtilmiştir. Dolaysıyla kanunun maddesinde belirtilmemiş olan bir kazanç veya iradın gelir vergisinin konusuna girmesi mümkün değildir.
Gelir vergisinin beyan edilmesi çoğu zaman mükellef için zorlu bir süreç olmaktadır. Bu zorlu süreçte gelir vergisi mükellefi okurlarımıza yardımcı olmak amacıyla bu yazımızda 2019 yılı gelirlerinin nasıl beyan edileceğini örneklerle açıklayacağız.
Örnek 1: Bay A sahibi olduğu daireyi kiraya vermiştir. 2019 yılında 5.000 TL kira geliri elde etmiştir. (Bay A tacir ve serbest melek erbabı değildir başkaca bir geliri yoktur.)
Cevap: 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 21’inci maddesinde binaların mesken olarak kiraya verilmesinden bir takvim yılı içinde elde edilen hasılatın 5.400 TL’si istisnadır. GVK’nin 86/1-a bendinde kazanç ve iratların istisna hadleri içindeki kısmının beyan edilmeyeceği belirtilmiştir. Dolaysıyla Bay (A) elde etmiş olduğu kira geliri için gelir vergisi beyannamesi vermeyecektir.
Bay A, tacir veya serbest meslek erbabı olmuş olsaydı GVK’nın 21’inci maddesinde belirtilen istisnadan faydalanamayacaktı ve kira gelirini beyan edecekti. Aynı şekilde Bay A’nın 2019 yılı ücret, menkul sermaye iradı, gayrimenkul sermaye iradı ile diğer kazanç ve iratlarının gayri safi tutarları toplamı 148.000 TL’yi aşarsa istisnadan yararlanamaz.
Örnek 2: Bayan B sahibi olduğu daireleri mesken olarak kiraya vermiş 2019 yılında 15.000 TL kira geliri elde etmiştir. (Bay A tacir ve serbest melek erbabı değildir başkaca bir geliri yoktur. Bayan B götürü gider usulünü seçmiştir.)
Cevap: Bayan B 2019 yılında istisna haddinin üzerinde gelir elde ettiği için gelirini beyan etmek zorundadır. Bayan B’nin gelir vergisi beyanı aşağıdaki gibi olacaktır;
Gayri Safi İrat Toplamı : 15.000,00
Vergiden İstisna Edilen Tutar : 5.400,00
Kalan : 9.600,00
Giderler (Götürü Gider %15) : 1.440,00
Safi İrat : 8.160,00
Gelir Vergisi Matrahı : 8.160,00
Gelir Vergisi (%15) : 1.224,00
Damga Vergisi : 89,10
Bayan B, GVK 21’inci maddede belirtilen istisnadan yararlanabilecektir. GVK’nın 74’üncü maddesi gereğince götürü gider usulünü tercih eden mükellefler hasılatlarının %15’ini götürü gider olarak iratlarından indirebilirler. Götürü gider usulünü tercih eden mükellefler 2 yıl geçmedikçe bu usulden dönemezler. Götürü gider düşüldükten sonra GVK’nın 103’üncü maddesinde belirtilen tarife uygulanarak ödenmesi gereken vergi hesaplanır.
Örnek 3: Bilgisayar mühendisi olan Bay M 2019 yılında Türkiye’deki bir firmaya bilgisayar yazılımı yazmış karşılığında 75.000 TL kazanç elde etmiştir.
Cevap: Serbest meslek faaliyeti; sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari mahiyette olmayan işlerin işverene tabi olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır. Örnekte Bay M yazılımı bir işverene tabi olmaksızın kendi nam ve hesabına yapmıştır. Bu nedenle elde etmiş olduğu kazanç serbest meslek kazancıdır. (İşverene tabi olarak yazılımı yazmış olsaydı elde ettiği gelir ücret olurdu.)
GVK’nın 18’inci maddesinde bilgisayar programcılarının bilgisayar yazılımını satmak veya bunlar üzerindeki mevcut haklarını devir ve temlik etmek veya kiralamak suretiyle elde ettikleri hasılat Gelir Vergisinden müstesnadır. GVK’nin 86/1-a bendi uyarınca kazanç ve iratların istisna hadleri içindeki kısmı beyan edilmez. Dolayısıyla Bay M gelir vergisi beyannamesi vermeyecektir.
Örnek 4: Mobilya ticareti ile iştigal eden Bay S’nin 2019 yılı verileri aşağıdaki gibidir;
Ticari bilanço karı 150.000 TL’dir
Kanunen kabul edilmeyen gider 20.000 TL’dir
2018 yılı zararı 30.000 TL’dir
10.000 TL işyeri kira geliri vardır.
5.000 TL mesken kira geliri vardır.
15.000 TL kızının özel okul harcaması vardır.
Kendi adına 2.000 TL bireysel emeklilik katkı payı ödemesi vardır.
Bay S gayrimenkul sermaye iradı gelirleri için götürü gider usulünü tercih etmiştir.
Bay S GVK’nın mükerrer 121’inci maddesinde belirtilen vergi indirimi şartlarını taşımaktadır.
Bay S, 2019 yılı için 15.000 TL geçici vergi ödemiştir.
Cevap: Bay S’nin 2019 yılı verilerinin gelirin unsurları karşısındaki durumu şöyledir;
Ticari Kazanç
Ticari kazanç GVK’nın 2’nci maddesi uyarınca gelirin bir unsurudur. GVK’nın 85’inci maddesi gereğince tacirler kazanç elde etmeseler de gelir vergisi beyannamesi vermek zorundadırlar. Buna göre Bay S ticari kazancını beyan etmek zorundadır.
Bilanço esasına göre ticari kazanç, teşebbüsdeki öz sermayenin hesap dönemi sonunda ve başındaki değerleri arasındaki müspet farktır. Ticari kazancın bu suretle tespit edilmesi sırasında, Vergi Usul Kanunu’nun değerlemeye ait hükümleri ile GVK’nın 40 ve 41’inci maddeleri hükümlerine uyulur. Bay S’nin 2019 yılı kanunen kabul edilmeyen gideri 20.000 TL‘nin kazanca ilave edilmesi gerekmektedir.
GVK’nın 88’inci maddesi uyarınca geçmiş yıl zararları 5 yıl içerisinde mahsup edilebilir. Buna göre Bay S, 30.000 TL geçmiş yıl zararını kazancından mahsup edebilir.
Gayrimenkul Sermaye İradı
GVK’nın 86/1-c maddesi uyarınca Gerçek kişilerin işyeri kira gelirleri GVK’nın 94’üncü maddesi gereğince %20 gelir vergisi tevkifatına tabidir. Buna göre Bay S’nin işyeri kira gelirinden tevkif edilen 2.000 TL(=10.000×0,20) hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilecektir.
GVK’nın 86/1-c maddesi uyarınca vergiye tâbi gelir toplamının [(a) ve (b) bentlerinde belirtilenler hariç] 103’üncü maddede yazılı tarifenin ikinci gelir diliminde yer alan tutarı aşmaması koşuluyla, Türkiye’de tevkifata tâbi tutulmuş olan; birden fazla işverenden elde edilen ücretler, menkul sermaye iratları ve gayrimenkul sermaye iratları beyan edilmeyecektir. Örnekte Bay S’nin vergiye tabi gelir toplamı 40.000 TL’yi aştığı için tevkifata tabi gayrimenkul sermaye iradı beyan edilecektir.
Bay S, tacir olduğu için GVK’nın 21’inci maddesinde belirtilen mesken kira gelirlerine ilişkin istisnadan yararlanamayacaktır. Buna göre 5.000 TL mesken kira gelirini beyan etmek zorundadır.
Bay S, gayrimenkul sermaye iratlarında götürü gider usulünu seçtiği için irat gelirinin %15’inin gider olarak dikkate alabilecektir. Bay S’nin toplam 15.000 TL olan Gayrimenkul sermaye iradından %15 götürü gider (15.000×0,15=2.250) düşüldüğünde 12.750 TL GMSİ olarak beyan edilecektir.
Beyanname Üzerinden İndirilebilecek Unsurlar
Bireysel Emeklilik Katkı Payı Ödemleri
01.01.2013 tarihinden itibaren yıllık beyanname veren mükellefler bireysel emeklilik sistemine ödemiş oldukları katkı paylarını indirememektedir.
Eğitim Harcamaları
GVK’nın 89’uncu maddesinin 2’nci bendi uyarınca beyan edilen gelirin gelirin % 10’unu aşmaması, Türkiye’de yapılması ve gelir veya kurumlar vergisi mükellefiyeti bulunan gerçek veya tüzel kişilerden alınacak belgelerle tevsik edilmesi şartıyla, mükellefin kendisi, eşi ve küçük çocuklarına ilişkin olarak yapılan eğitim ve sağlık harcamaları gelirinden indirilebilir.
Buna göre Bay S. Kızının 15.000 TL özel okul harcamasını gelir vergisi beyannamesinde indirim olarak dikkate alabilir.
Beyan edilen gelir olarak yıllık gelir vergisi beyannamesinde yer alan indirimler ve geçmiş yıl zararları düşülmeden önceki tutar esas alınacaktır.
Vergi İndirimi Müessesesi
GVK’nın mükerrer 121’inci maddesi uyarınca Ticari, zirai veya mesleki faaliyeti nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar %5’lik vergi indirimi uygulamasından yararlanabilirler.
Ticari, zirai veya mesleki kazancın diğer gelir unsurlarıyla birlikte beyan edilmesi durumunda, gelir vergisi mükelleflerinin yararlanacağı vergi indirimi tutarı, ticari, zirai veya mesleki kazanç nedeniyle beyan edilen kazançların toplam gelir vergisi matrahı içerisindeki oranı dikkate alınarak hesaplanır. Buna göre Bay S’nin faydalanacağı vergi indirimi tutarı;
Ticari Kazanç (A) : 170.000,00
Gayrimenkul Sermaye İradı (B) : 12.750,00
Gelir Vergisi Matrahı(C=A+B) : 182.750,00
Hesaplanan Gelir Vergisi (D) : 34.082,50
Ticari Kazanç/Gelir Vergisi Matrahı (E=A/C) : 0,93
Gelir Vergisinin Ticari Kazanca İsabet eden Kısmı (F=DxE) : 31.696,26
Vergi İndirimi Tutarı (G=Fx0,05) : 1.584,81
Bay S’nin Gelir Vergisi Beyannamesi aşağıdaki gibi olacaktır;Ticari Kazanç : 170.000,00
Gayrimenkul Sermaye İradı : 12.750,00
Kar : 182.750,00
Mahsup Edilecek Geçmiş Yıl Zararı : 30.000,00
Eğitim ve Sağlık Harcamaları : 15.000,00
Mahsup Edilecek Geçmiş Yıl Zararları ve İndirimler Toplamı : 45.000,00
Vergiye Tabi Gelir (Matrah) : 137.750,00
Hesaplanan Gelir Vergisi : 34.082,50
120.000 TL için 27.870 TL, 17.750 TL için 6.212,50 TL :
Hesaplanan Vergi İndirimi Tutarı (%5) : 1.584,81
Kesinti Yoluyla Ödenen Vergiler : 2.000,00
Geçici Vergi : 15.000,00
Mahsup Edilecek Vergiler Toplamı : 18.584,81
Ödenmesi Gereken Vergi : 15.497,69
Damga Vergisi : 89,10
Örnek 5: Bayan A, B San. Tic. Ltd. Şti.’nin %50 ortağıdır. Şirket 2019 yılında 200.000 TL kar payı dağıtmıştır. Bayan A’nın ayrıca 60.000 TL işyeri kira geliri vardır. Bayan A, gayrimenkul sermaye iradı için gerçek gider usulünü tercih etmiş 2019 yılında 15.000 TL gidere katlanmıştır.
Cevap: Bayan A’nın gelirlerini gelir unsurları itibarıyla ele alalım.
Menkul Sermaye İradı
GVK’nın 75’inci maddesinin 1’inci bendine göre kar payları menkul sermaye iradıdır. GVK’nın 22’nci maddesinin 3’üncü bendine göre tam mükellef kurumlardan elde edilen, 75 inci maddenin ikinci fıkrasının (1), (2) ve (3) numaralı bentlerinde yazılı kâr paylarının yarısı gelir vergisinden müstesnadır. İstisna edilen tutar üzerinden 94 üncü madde uyarınca tevkifat yapılır ve tevkif edilen verginin tamamı, kâr payının yıllık beyanname ile beyan edilmesi durumunda yıllık beyanname üzerinden hesaplanan vergiden mahsup edilir.
Buna göre Bayan A, şirketin %50 ortağı olduğu için dağıtılan kazancın 100.000 TL’sini alacaktır. 100.000 TL’nin yarısı gelir vergisinden istisnadır. Kar Payı dağıtan B San. Tic. Ltd. Şti. Bayan A’ya kar payı dağıtırken GVK’nın 94/6-b-i bendi uyarınca %15 gelir vergisi tevkifatı yapacaktır. Bu durumda Bayan A, 50.000 TL menkul sermaye iradı beyan edecek, kendisinden yapılan 15.000 TL gelir vergisi tevkifatını beyanname üzerinde mahsup edecektir.
Gayrimenkul Sermaye İradı
Bayan A’nın elde etmiş olduğu işyeri kira geliri GVK’nın 70’inci maddesi gereğince gelir vergisinin konusuna girmektedir. Buna göre elde edilen 45.000 TL Safi irat beyan edilmelidir. Öte yandan Bayan A’ya işyeri kira geliri ödenirken GVK’nın 94’üncü maddesine göre kiracı tarafından yapılan 12.000 TL(=60.000×0,20) vergi beyanname üzerinden hesaplanan vergiden mahsup edilir.
GVK’nın 86/1-c maddesi uyarınca vergiye tâbi gelir toplamının [(a) ve (b) bentlerinde belirtilenler hariç] 103’üncü maddede yazılı tarifenin ikinci gelir diliminde yer alan tutarı aşmaması koşuluyla, Türkiye’de tevkifata tâbi tutulmuş olan; birden fazla işverenden elde edilen ücretler, menkul sermaye iratları ve gayrimenkul sermaye iratları beyan edilmeyecektir.
Bayan A’nın 2019 gelirlerinin tamamı tevkifata tabi iratlardan oluşmaktadır. Elde edilen gelirlerin toplamı 40.000 TL’yi aştığı için beyanname verilmesi zorunludur.
Bayan A’nın gelir vergisi beyannamesi özetle aşağıdaki gibi olacaktır;
Gayrimenkul Sermaye İradı : 50.000
Menkul Sermaye İradı : 45.000
Kar : 95.000
Vergiye Tabi Gelir (Matrah) : 95.000
Hesaplanan Gelir Vergisi : 19.250
40.000 TL için 7.100 TL, 45.000 TL için 12.150 TL :
Kesinti Yoluyla Ödenen Vergiler : 27.000
Mahsup Edilecek Vergiler Toplamı : 27.000
İade Edilmesi Gereken Vergi : 7.750
Damga Vergisi : 89,10
Örnek 6: Bay D’nin 2019 yılında çalışmış olduğu işyerinden 150.000 TL ücret geliri elde etmiştir. Bay D’nin başka bir geliri yoktur.
Cevap: GVK’nın 86/b maddesi gereğince Tek işverenden alınan ve tevkif suretiyle vergilendirilen gelirler beyan edilmeyecektir. Dolayısıyla Bay D, 2019 yılı için gelir vergisi beyannamesi vermeyecektir.
1.1.2020 tarihinden itibaren tek işverenden elde edilen ve tevkif suretiyle vergilendirilen ücretlerin beyanına limit getirilmiştir. Buna göre 2020 yılında 103’üncü maddede yazılı tarifenin dördüncü gelir diliminde yer alan tutarı aşan ve tek işverenden elde edilen tevkif suretiyle vergilendirilen ücretler beyan edilecektir.
Örnek 7: Bay T’nin 2019 yılı verileri aşağıdaki gibidir;
2009’da 200.000 TL’ye satın aldığı arsayı 2019 yılında 500.000 TL’ye satmıştır.
2015 yılında 60.000 TL’ye satın aldığı otomobili 2019 yılında 100.000 TL’ye satmıştır.
2018 yılında 50.000 TL’ye satın alınan N A.Ş. hisse senetleri 70.000 TL’ye satılmıştır.
ABC Bankasından 150.000 TL mevduat faiz geliri elde edilmiştir.
Kızılay’a 20.000 TL bağış yapmıştır.
Cevap: Bay T’nin elde ettiği kazançların gelir vergisi karşısındaki durumunu ele alalım.
Arsa Satışı
GVK’nın mükerrer 80’inci maddesinin 6’ncı bendi uyarınca gayrimenkullerin iktisap tarihinden başlayarak 5 yıl içinde elden çıkarılmasından doğan kazançlar değer artış kazancı olarak gelir vergisinin konusuna girmektedir. Örneğimizde Bay T, 2009 yılında iktisap ettiği arsayı 2019 yılında satıyor. 5 yıldan fazla bir süre elde tuttuğu için arsa satışından elde edilen kazanç gelir vergisinin konusuna girmemektedir.
Otomobil Satışı
Otomobil satışları GVK’nın mükerrer 80’inci maddesinde belirtilmediği için bunların satışından elde edilen kazançlar gelir vergisinin konusuna girmemektedir. Burada şu hususa dikkat etmek gerekmektedir Bay T, şahsına ait kullanmış olduğu otomobili sattığı için elde edilen kazanç verginin konusuna girmemektedir. Şayet Bat T, otomobil satışı ticareti ile iştigal ediyor olsaydı veya işletmesinin aktifindeki otomobili satmış olsaydı elde ettiği kazanç ticari kazanç olarak gelir vergisinin konusuna girecekti.
Hisse Senedi Satışı
GVK’nın mükerrer 80’inci maddesinin 1’inci bendi uyarınca İvazsız olarak iktisap edilenler ile tam mükellef kurumlara ait olan ve iki yıldan fazla süreyle elde tutulan hisse senetleri hariç, menkul kıymetlerin veya diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlanan kazançlar değer artış kazancıdır.
Örnekte Bay T hisse senedini bir ivaz karşılığında satın almıştır ve 2 yıl dolmadan elden çıkarmıştır. Dolayısıyla elde edilen kazanç değer artış kazancı olarak gelir vergisinin konusuna girmektedir.
GVK’nın mükerrer 80’inci maddesinde “Taksi, dolmuş, minibüs ve umum servis araçlarına ait ticari plakaların elden çıkarılmasından doğan kazançların tamamı ile bir takvim yılında elde edilen değer artışı kazancının, menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlananlar hariç, 14.800 TL’si gelir vergisinden müstesnadır.” Hükmüne yer verilmiştir. Madde metninde menkul kıymetler hariç tutulduğu için Bay T bu istisnadan yararlanamaz.
Mevduat Faiz Geliri
Mevduat faizleri GVK geçici 67 maddesi kapsamında tevkifata tabidir. Geç 67’nci madde kapsamında olan gelirler için beyanname verilmeyecektir gelin konusuna giren başka gelirler için beyanname verilmesi durumunda Geç 67’nci madde kapsamında olan gelirler beyannameye dahil edilmeyecektir.
Bay T, mevduat faizi gelirini beyan etmeyecektir.
Kızılay’a Yapılan Bağış
GVK’nın 89’uncu maddesinin 11’inci bendi uyarınca Türkiye Kızılay Derneğine makbuz karşılığı yapılan nakdi bağışların tamamı verilecek gelir vergisi beyannamesinde gelirden indirilebilir. Buna göre Bay T vereceği gelir vergisi beyannamesinde, Kızılay’a yapmış olduğu 20.000 TL nakdi yardımı gelirinden indirebilir.
Bay T’nin gelir vergisi beyannamesi özetle aşağıdaki gibi olacaktır.
Diğer Kazanç ve İratlar : 20.000,00
Kar : 20.000,00
Kızılay Bağışı : 20.000,00
Vergiye Tabi Gelir (Matrah) : 0,00
Hesaplanan Gelir Vergisi : 0,00
Ödenmesi Gereken Gelir Vergisi : 0,00
Damga Vergisi : 89,10
SONUÇ
2019 yılında elde edilen gelirlere ilişkin gelir vergisi beyannamesi 31.03.2020 tarihine kadar verilecektir. Beyanname hazırlanırken yapılacak hatalar haksız yere vergi ödenmesine veya gelecekte cezalı tarhiyatlarla karşılaşılmasına neden olabilecektir. Bu nedenle beyanname verecek mükellelerin aşağıdaki adımları izlemesi yerinde olacaktır;
Elde edilen kazanç veya irat gelir vergisinin konusuna giriyor mu?
Elde edilen kazan kazanç ve iratların safi tutarı vergi kanunlarına uygun olarak tespit edildi mi?
Elde edilen kazanç ve iratların hangilerini beyan etmek zorundayım?
Beyanname üzerinde gelirimden indirebileceğim unsur var mı? Varsa tutarı doğru hesaplanmış mı?
Mahsubu yapılacak vergiler doğru hesaplanmış mı?
Not: Bu makalede yer alan bilgiler bilgilendirme amaçlıdır. Mükelleflerce kurumumuzdan profesyonel destek alınmadan yapılacak işlemler kurumumuzu bağlamamaktadır.